TYLA: Nghiên cứu phương thức chuyển dịch hàm ý trong câu hỏi từ tiếng Đức sang tiếng Việt (dựa trên cứ liệu dịch phẩm văn học)

Tên tác giả: Lê Thị Bích Thủy

Tên luận án: Nghiên cứu phương thức chuyển dịch hàm ý trong câu hỏi từ tiếng Đức sang tiếng Việt (dựa trên cứ liệu dịch phẩm văn học)

Ngành khoa học của luận án:  Ngôn ngữ học                  

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh-đối chiếu                        Mã số: 62 22 02 41

Đơn vị đào tạo sau đại học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội.

1. Mục đích và đối tượng nghiên cứu của luận án

1.1. Mục đích nghiên cứu

       Luận án làm rõ hơn ý nghĩa về hàm ý, cơ chế tạo hàm ý trong câu hỏi tiếng Đức nhằm xác định các phương thức chuyển dịch hàm ý trong ngôn ngữ nói chung và cặp ngôn ngữ Đức - Việt nói riêng. Đề tài cũng có những đóng góp hữu ích cho công tác dịch thuật, đánh giá dịch thuật, đặc biệt là dịch văn học Đức - Việt, cũng như công tác giảng dạy các học phần liên quan tới lĩnh vực Dịch thuật.

1.2 Đối tượng nghiên cứu

       Đối tượng nghiên cứu của luận án là hàm ý quy ước, hàm ý hội thoại và các phương thức chuyển dịch những hàm ý trên từ câu hỏi tiếng Đức sang tiếng Việt.

2. Các phương pháp nghiên cứu đã sử dụng

Phương pháp miêu tả, phương pháp so sánh-đối chiếu, phương pháp xã hội học, phương pháp phân tích dụng học và phương pháp thống kê.

3. Các kết quả chính và kết luận

3.1 Các kết quả chính

- Theo khảo sát, có bốn nhóm cơ chế tạo hàm ý quy ước trong câu hỏi tiếng Đức là: diễn đạt trực chỉ diễn ngôn, thực từ chỉ thái độ của người nói, diễn đạt trực chỉ xã hội và cú pháp; các cơ chế tạo hàm ý hội thoại gồm tuân theo và vi phạm nguyên tắc cộng tác và phương châm hội thoại, trong đó chủ yếu vi phạm phương châm về Chất.

- Ba nhóm nghĩa xuất hiện thông qua các cơ chế trên là: kỳ vọng hoặc gợi ý của người nói đối với người nghe; thái độ của người nói đối với người nghe/ người thứ ba; thái độ của người nói đối với điều được nói ra.

- Các phương thức dịch hàm ý bao gồm: dùng trợ từ/ phó từ/ liên từ/ thán từ, chuyển đổi ngữ nghĩa, chuyển đổi ngữ pháp, dịch câu hỏi không dùng từ để hỏi/ phó từ hỏi/ tác tử hỏi và dịch nguyên văn.

- Theo hai tiêu chí mà luận án đã đề ra để phê bình dịch thuật là hàm ý và chuẩn mực ngôn ngữ, hai bản dịch được khảo sát trong luận án đều nhận được kết quả đánh giá tích cực, cả từ phía người nghiên cứu, từ chuyên gia dịch thuật cũng như các nghiệm viên.

3.2 Kết luận

- Muốn xác định được hàm ý trong câu hỏi không những cần dựa vào các tín hiệu ngôn ngữ trong nội bộ câu hỏi mà còn phải chú ý tới các yếu tố ngữ cảnh xung quanh câu hỏi đó, và thậm chí phải dựa cả vào cốt truyện.

- Có những dấu hiệu về hàm ý mang tính liên ngôn, ít nhất là giữa cặp ngôn ngữ Đức - Việt, và có những dấu hiệu mang tính đặc trưng ngôn ngữ.

- Có thể kết hợp nhiều phương thức khi chuyển dịch hàm ý trong câu hỏi từ tiếng Đức sang tiếng Việt.

- Để hạn chế tối đa tính chủ quan trong việc đánh giá bản dịch, cần dựa trên cơ sở ngôn ngữ học và lý thuyết phê bình dịch thuật cũng như các công cụ nghiên cứu bổ trợ khác, chẳng hạn như thực nghiệm.                                      

SUMMARY OF DOCTORAL THESIS

• Author: Lê Thị Bích Thủy

• Dissertation title: Methods for translating implicatures in questions from German to Vietnamese (based on literary translations)

• Field: Linguistics

• Major: Comparative-contrastive linguistics                     Code: 62 22 02 41

• Graduate training institution: University of Social Sciences and Humanities - Vietnam National University, Hanoi

1. Aims and subject of the study

1.1 Aims

The study presented in this dissertation aims to clarify implicatures in questions in German and methods for translating implicatures in languages generally and in the language pair German-Vietnamese in particular. The results of the study make useful contributions to translation, translation quality assessment, especially translation from German to Vietnamese, and to translator training as well.

1.2 Subject

The study focuses on conventional implicatures, conversational implicatures and methods for translating implicatures found in questions from German to Vietnamese.

2. Research methods

Descriptive method, comparative method, sociological method, pragmatic analysis method and statistical method.

3. Major results and conclusions

3.1 The major results

- There are four groups of words and constructions that contribute to conventional implicatures in questions in German, namely: discourse deitic expressions, expressive modifiers, social deitic expressions and syntactic constructions. Conversational implicatures found in questions include interlocutors’ observation or violation of the cooperative principle and conversational maxims, especially the Quality maxim.

- Three groups of meanings generated by such mechanisms are the speaker’s expectations or suggestions to the listener, the speaker’s attitudes to the listener or to a third person, the speaker’s attitudes to what is said.

- The methods used to transfer implicatures in questions from German to Vietnamese include the utilization of particles/ adverbs/ conjunctions/ interjections; semantic transformations; grammatical transformations; questions without question words (e.g. WH-words)/ adverbs/ particles; and literal translation.

- Applying two among various criteria for translation evaluation, namely implicatures and linguistic standards, to the assessment of the two Vietnamese versions of the play investigated in the study, all the researcher, translation experts and informants offer positive feedback to the two Vietnamese versions.

3.2 Conclusions

- In order to identify implicatures in questions, not only linguistic signals in the questions, but also the context and even the whole text need to be considered.

- Some signals for implicatures are interlingual in nature, at least between German and Vietnamese, while others can be language-specific.

- It is possible to combine various methods to transfer implicatures in questions from German to Vietnamese.

- In order to minimize intuitive judgement on the part of translation evaluators and increase the validity and reliability of their assessment, it is neccessary to base on linguistic factors, grounded theories of translation assessment as well as other supporting research tools such as empirical studies.