An ninh phi truyền thống ở Đông Nam Á: Từ nhận diện thách thức đến những cách tiếp cận mới về chính sách và quản trị

Hội thảo thu hút hơn 100 nhà khoa học, chuyên gia, giảng viên, sinh viên đến từ các tổ chức quốc tế, trường đại học và cơ sở nghiên cứu trong nước, quốc tế. Hội thảo hướng tới tạo diễn đàn trao đổi học thuật, chia sẻ các kết quả nghiên cứu về những thách thức an ninh phi truyền thống tại Đông Nam Á; đồng thời thảo luận những cách tiếp cận mới trong hoạch định chính sách và quản trị. Một trong những nội dung trọng tâm là phân tích cách các quốc gia trong khu vực tiếp cận và ứng phó với tội phạm mạng có tổ chức xuyên quốc gia như một mối đe dọa đối với an ninh kinh tế.

Nhận diện tội phạm mạng xuyên quốc gia như một thách thức an ninh phi truyền thống và quản trị

Phát biểu tại Hội thảo, PGS.TS. Bùi Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nhấn mạnh, trong những năm gần đây, Đông Nam Á đang phải đối mặt với nhiều thách thức an ninh phi truyền thống ngày càng phức tạp, có tính chất xuyên quốc gia và tác động trực tiếp tới đời sống kinh tế - xã hội.

Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo vừa tạo ra những cơ hội mới cho phát triển, vừa làm xuất hiện và gia tăng nhiều hình thức tội phạm trên không gian mạng với quy mô và phương thức ngày càng tinh vi. Các hình thức như lừa đảo trực tuyến, lừa đảo sử dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo, hoạt động lừa đảo gắn với buôn bán người và những mạng lưới tội phạm trực tuyến xuyên biên giới không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với năng lực quản trị, thực thi pháp luật và hợp tác giữa các quốc gia. 

Theo PGS.TS. Bùi Thành Nam, trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu cách thức các quốc gia Đông Nam Á nhận diện rủi ro, an ninh hóa, thể chế hóa và xây dựng chính sách ứng phó với các loại hình tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia có ý nghĩa cả về học thuật và thực tiễn. Sự khác biệt về nhận thức rủi ro, diễn ngôn an ninh và chính sách giữa các quốc gia cũng đặt ra yêu cầu tăng cường nghiên cứu so sánh, trao đổi kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác khu vực.

PGS.TS. Bùi Thành Nam phát biểu khai mạc hội thảo

Ông Lewe Paul, Trưởng đại diện thường trú Viện Konrad-Adenauer-Stiftung tại Việt Nam

Làm rõ vấn đề này, GS.TS. Detlef Briesen và TS. Nguyễn Thị Thùy Trang đã  trình bày kết quả nghiên cứu về “An ninh hóa các thách thức kinh tế ở Đông Nam Á: Ứng phó với lừa đảo xuyên quốc gia có tổ chức sử dụng công nghệ số”. Nghiên cứu khảo sát bốn quốc gia gồm Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam, nhằm tìm hiểu cách cùng một thách thức xuyên quốc gia được nhận diện và quản trị trong những bối cảnh chính trị, thể chế và kinh tế - xã hội khác nhau.

Theo nhóm nghiên cứu, lừa đảo sử dụng công nghệ số không còn đơn thuần là những vụ lừa đảo riêng lẻ hay tổn thất tài chính. Nó ngày càng kết nối với tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, rửa tiền, các dòng tài chính bất hợp pháp, buôn người và cưỡng ép tham gia hoạt động phạm tội. Trong khi các mạng lưới tội phạm hoạt động xuyên biên giới, xuyên nền tảng và phạm vi tài phán, hoạt động quản lý và thực thi pháp luật vẫn chủ yếu được tổ chức trong phạm vi quốc gia. Đây chính là yếu tố khiến lừa đảo sử dụng công nghệ số trở thành một thách thức an ninh phi truyền thống và quản trị. 

Nghiên cứu sử dụng “an ninh hóa” như một lăng kính phân tích, xem xét từ nhận thức về mối đe dọa, các chủ thể đưa tội phạm mạng vào chương trình nghị sự an ninh, cách vấn đề được định khung và truyền thông, đến những thay đổi về ưu tiên, thẩm quyền, nguồn lực, quy định và hợp tác.

Kết quả so sánh cho thấy chủ thể thúc đẩy quá trình an ninh hóa chủ yếu là giới chính trị và hành chính, trong khi truyền thông chính trị về vấn đề này phần lớn vận hành theo mô hình từ trên xuống. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu cũng chỉ ra rằng phản ứng đối với tội phạm mạng mang nhiều tính liên tục và cải cách từng bước hơn là tạo ra một hệ thống hoàn toàn mới. Phần lớn các hành vi như lừa đảo, tống tiền hay rửa tiền đã được điều chỉnh bởi pháp luật hiện hành; điểm mới chủ yếu nằm ở môi trường công nghệ và yêu cầu các cơ quan thực thi pháp luật phải được trang bị thêm công nghệ và tri thức phù hợp.

Một vấn đề đáng chú ý khác là ranh giới giữa nạn nhân và người phạm tội trong các mạng lưới tội phạm mạng có thể trở nên mờ nhạt. Nhiều người bị cưỡng ép tham gia các mạng lưới lừa đảo trực tuyến nên đồng thời vừa là nạn nhân, vừa tham gia thực hiện hành vi phạm tội, khiến việc can thiệp và thực thi pháp luật trở nên phức tạp hơn.

GS.TS. Detlef Briesen và TS. Nguyễn Thị Thùy Trang đã trình bày kết quả nghiên cứu về An ninh hóa các thách thức kinh tế ở Đông Nam Á

Từ nhận diện thách thức đến giải pháp chính sách và hợp tác khu vực

Từ góc nhìn an ninh phi truyền thống, PGS.TS. Đại tá Đỗ Cảnh Thìn, Phó Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống, Trường Quản trị và Kinh doanh, ĐHQGHN trình bày tham luận “Lừa đảo xuyên quốc gia sử dụng công nghệ số dưới góc nhìn an ninh phi truyền thống: Thách thức đối với An ninh Quốc gia ở Đông Nam Á và Hàm ý cho Việt Nam”. 

Theo PGS.TS. Đỗ Cảnh Thìn, lừa đảo số xuyên quốc gia đang chuyển dịch từ một rủi ro tài chính sang mối đe dọa đối với an ninh quốc gia. Loại hình tội phạm này mang bốn đặc trưng nổi bật: phi biên giới và bất cân xứng; tác động đa chiều từ an ninh kinh tế tới an ninh con người và trật tự xã hội; cấu trúc mạng lưới linh hoạt, có khả năng dịch chuyển nhanh; và nguy cơ xâm phạm chủ quyền số.

Đáng chú ý, các tổ chức tội phạm đang hình thành những phương thức vận hành ngày càng phức tạp: sử dụng AI và Deepfake để tự động hóa các kịch bản thao túng và giả mạo; tận dụng hệ thống viễn thông đa quốc gia; rửa tiền thông qua tài sản mã hóa, giao dịch ngang hàng; đồng thời sử dụng các doanh nghiệp vỏ bọc để che giấu hoạt động bất hợp pháp. 

PGS.TS. Đại tá Đỗ Cảnh Thìn trình bày tham luận về lừa đảo xuyên quốc gia sử dụng công nghệ số dưới góc nhìn an ninh phi truyền thống

Từ thực trạng khu vực, tham luận chỉ ra một nút thắt quan trọng trong quản trị: tội phạm vận hành ở tốc độ thời gian thực, trong khi phản ứng pháp lý và hợp tác quốc tế vẫn chủ yếu vận hành theo các quy trình truyền thống. Sự khác biệt về thể chế và pháp luật giữa các nước ASEAN, quy trình tương trợ tư pháp hình sự kéo dài và các vùng biên giới quản lý yếu là những thách thức đáng kể đối với việc ứng phó tội phạm xuyên quốc gia. 

Đối với Việt Nam, PGS.TS. Đỗ Cảnh Thìn đề xuất khung hành động bốn trụ cột, gồm: hoàn thiện thể chế và pháp lý; xây dựng “lá chắn công nghệ”, trong đó tăng cường ứng dụng AI, dữ liệu lớn và sinh trắc học trong các giao dịch tài chính; thúc đẩy cơ chế hợp tác công - tư giữa cơ quan quản lý, ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ; đồng thời xây dựng “kháng thể số toàn dân”, coi kỹ năng nhận diện lừa đảo là một kỹ năng cơ bản của công dân số. 

Ở cấp khu vực, tham luận đề xuất xây dựng Lực lượng đặc nhiệm phản ứng nhanh ASEAN về tội phạm lừa đảo số, thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu “blacklist” theo thời gian thực giữa các trung tâm an ninh mạng và rút ngắn quy trình tương trợ tư pháp đối với việc phong tỏa, truy vết, thu hồi tài sản số. 

Các tham luận và trao đổi tại Hội thảo cùng gặp nhau ở một nhận định: tội phạm số xuyên quốc gia không còn là vấn đề của riêng lĩnh vực hình sự hay công nghệ mà đã trở thành bài toán quản trị an ninh phi truyền thống. Trong bối cảnh các mạng lưới tội phạm ngày càng hoạt động nhanh, linh hoạt và vượt qua biên giới quốc gia, nâng cao năng lực thể chế, công nghệ và thực thi pháp luật cần được đặt song hành với tăng cường nghiên cứu, chia sẻ thông tin và hợp tác thực chất giữa các quốc gia Đông Nam Á.

Một số hình ảnh tại hội thảo: