Đánh thức tiềm năng di sản hành cung Hoa Lâm Viên trong dòng chảy hiện đại

Nhận diện giá trị di sản Hoa Lâm Viên
Ngày 13/1, tọa đàm khoa học "Hoa Lâm Viên - Hành cung thời Lý: Giá trị di sản và định hướng trong phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay", do Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Hội Khoa học Lịch sử Hà Nội và Ban Quản lý di tích Hoa Lâm Viên tổ chức. Đây là hoạt động chào mừng kỷ niệm 80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên (6/1/1946 - 6/1/2026) và chào mừng Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng.

Hoa Lâm Viên - một Hành cung quan trọng thời Lý, gắn với quê hương nhà Lý và không gian văn hóa - lịch sử vùng Đông Anh (Đông Ngàn cổ), là một trường hợp tiêu biểu hội tụ nhiều lớp trầm tích lịch sử, văn hóa, khảo cổ học và ký ức cộng đồng. Việc nhận diện đầy đủ giá trị của di tích và tìm kiếm các mô hình bảo tồn, phát huy phù hợp có ý nghĩa quan trọng trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô.
Báo cáo đề dẫn, TS Nguyễn Văn Sơn - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP Hà Nội cho biết: Ban Tổ chức đã nhận được 22 tham luận khoa học của các GS, PGS, nhà nghiên cứu uy tín trong nhiều lĩnh vực, chia thành 3 nhóm nội dung: Hoa Lâm Viên và nguồn gốc, quê hương nhà Lý; giá trị di sản Hành cung Hoa Lâm Viên; phát huy giá trị di sản Hành cung Hoa Lâm Viên. Các bài tham luận đều khẳng định Hoa Lâm Viên là Hành cung tiêu biểu của vương triều Lý; được hình thành từ khá sớm (trước thời Lý) và khi Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long đã chọn Mai Lâm để xây dựng Hành cung Hoa Lâm Viên cùng thời với việc xây dựng Hoàng thành Thăng Long.

Từ các tham luận phong phú và đa chiều có thể thấy Hoa Lâm Viên không chỉ là một đối tượng nghiên cứu lịch sử hay khảo cổ học, mà là nguồn lực văn hóa chiến lược, có khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội và công nghiệp văn hóa của Thủ đô. PGS.TS Đặng Hồng Sơn – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn đã phác họa không gian Hoa Lâm Viên, kết quả nghiên cứu, khai quật khảo cổ học ở nơi đây và dự đoán không gian của Hoa Lâm Viên là vùng rộng lớn bao gồm toàn bộ khu vực phía Bắc sông Đuống (sông Thiên Đức) và không gian hẹp hơn cũng giới hạn trong tam giác nước: phía Đông là sông Thiên Đức cổ, phía Tây và Nam là sông Đuống, phía Bắc là Ngũ Huyện Khê...
Trong khi đó, PGS.TS Tống Trung Tín – Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam khi nghiên cứu 2 thềm bậc đá chạm hình tượng sấu thần ở khu vực Hoa Lâm Viên đã khẳng định đây là hai di vật sấu thần đẹp nhất thời Lý còn lại mà nước ta được biết đến nay và đây cũng chính là linh vật duy nhất ở Việt Nam. PGS.TS Tống Trung Tín đề nghị cần tiếp tục nghiên cứu để làm rõ những công trình kiến trúc tiêu biểu của triều Lý ở Hoa Lâm Viên.

GS.TS Nguyễn Văn Kim - Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia nêu rõ, bối cảnh thế kỷ giành độc lập của dân tộc, mở đầu bằng chiến thắng Bạch Đằng năm 938 để rồi mùa Xuân 939 Ngô Quyền định đô ở Cổ Loa. Tiếp đó là các vương triều Đinh, Tiền Lê và năm 1009, Đức Lý Thái Tổ lên ngôi hoàng đế, lập nên nhà Lý và là vương triều liên tục dài nhất trong lịch sử quân chủ Việt Nam 216 năm (1009 - 1225), lập nên nhiều kỳ tích về văn trị, võ công, với đặc trưng của Nhà nước quân chủ thân dân, lấy Phật giáo là nền tảng tư tưởng chủ yếu, mở ra nền văn minh Đại Việt rực rỡ, làm nền tảng cho sự phát triển của các vương triều kế tiếp sau.
Kết nối di sản Hoa Lâm Viên vào trục văn hóa Thủ đô
Hoa Lâm Viên là một Hành cung quan trọng thời Lý. Để phát huy giá trị di sản Hành cung Hoa Lâm Viên, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu cho rằng cần đặt di tích này trong mạng lưới di sản và không gian văn hóa rộng hơn của khu vực Đông Anh và Thủ đô Hà Nội, đặc biệt là mối liên kết với Cổ Loa, Hoàng thành Thăng Long và trục văn hóa sông Hồng.
Theo Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Hồng Chi, song song với vai trò Hành cung, Hoa Lâm Viên còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc khi là quê hương của Minh Đức Thái Hậu Phạm Thị Ngà. Giá trị của Hoa Lâm Viên ngày nay không chỉ nằm ở những phế tích hay cổ vật dưới lòng đất mà còn ở sức sống mãnh liệt trong đời sống tinh thần của người dân và trong nỗ lực bảo tồn, phát huy của chính quyền địa phương.

Từ việc nhận diện giá trị đa dạng này, bà Nguyễn Hồng Chi đưa ra một số giải pháp phát huy giá trị di sản Hành cung Hoa Lâm Viên và Khu di tích Thành Cổ Loa gắn với phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay. Giải pháp về quy hoạch tích hợp và kết nối trục di sản, thực hiện một số quy hoạch tích hợp, không chia cắt các di tích đơn lẻ mà kết hợp thành một trục di sản thống nhất: Hoa Lâm Viên - Thành Cổ Loa. Bên cạnh đó là sáng tạo các sản phẩm du lịch trải nghiệm đa giác quan; không nên chỉ dừng lại ở việc xem và nghe mà cần thiết kế những hoạt động để du khách trở thành một phần của câu chuyện di sản, cụ thể như các tour: “Ký ức Vương triều”, liên kết với các làng nghề, du lịch đường sông. Đồng thời, thực hiện ứng dụng công nghệ và số hóa trong bảo tồn, phát huy giá trị.
Đồng quan điểm về tiềm năng này, TS Nguyễn Thị Mỹ Linh - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Đông Anh, TP Hà Nội cho rằng di sản Hoa Lâm Viên có tiềm năng trong phát triển công nghiệp văn hóa. Để hiện thực hóa tiềm năng của Hoa Lâm Viên cần tuân thủ nguyên tắc “bảo tồn nguyên gốc - phát huy sáng tạo - kết nối đa ngành - hướng tới bền vững”, trong đó tập trung vào một số định hướng trọng tâm, bao gồm: phát triển du lịch văn hóa - di sản - sinh thái; xây dựng không gian sáng tạo dựa trên di sản; phát triển sản phẩm văn hóa và dịch vụ sáng tạo; giáo dục, truyền thông và lan tỏa di sản.

Đánh giá một cách tổng thể tại buổi tọa đàm, GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam khẳng định, Hoa Lâm Viên nói riêng và xã Đông Anh nói chung có nguồn lực văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú, độc đáo, đứng đầu TP Hà Nội và cũng có thể đứng đầu cả nước. Đây là điều kiện tối ưu để Hoa Lâm Viên phát triển công nghiệp văn hóa đủ cả 13 lĩnh vực (gồm 12 lĩnh vực chung và 1 lĩnh vực ẩm thực riêng có của Hà Nội).
Khi trao đổi thêm với báo chí, GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc nhấn mạnh, di tích Hoa Lâm Viên là một phần không thể tách rời của Hoàng thành Thăng Long, gắn liền với quê hương nhà Lý và là nơi hội tụ, kết tinh và lan tỏa các giá trị văn hóa của miền Bắc Việt Nam. Việc phát huy giá trị Hoa Lâm Viên trong bối cảnh tổng thể của xã Đông Anh và TP Hà Nội sẽ tạo ra một lợi thế vô cùng lớn để phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững.