Báo cáo quốc gia “Nông thôn Việt Nam 2026: Nhiều sáng kiến có ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Thông tin trên được đưa ra tại Tọa đàm công bố Báo cáo quốc gia “Nông thôn Việt Nam 2026: Chuyển đổi, thích ứng, phát triển bền vững” do Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức chiều 23/10.

Báo cáo quốc gia “Nông thôn Việt Nam 2026: Chuyển đổi, Thích ứng, Phát triển Bền vững” do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội chủ trì, với sự tham gia của các nhà khoa học đến từ nhiều cơ quan, đơn vị, được xây dựng nhằm góp phần đáp ứng yêu cầu đó. 
Báo cáo hướng tới mở rộng trao đổi học thuật, nhận diện những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và gợi mở các hướng tiếp cận phù hợp cho chính sách và thực tiễn phát triển nông thôn.
 

GS.TS. Nguyễn Tuấn Anh, Tổng Biên tập Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đồng chủ biên Báo cáo cho biết, ba nội dung trọng tâm trong tên gọi báo cáo thể hiện định hướng xuyên suốt của công trình. “Chuyển đổi” đề cập đến những thay đổi trong cơ cấu kinh tế, phương thức sản xuất, tổ chức đời sống xã hội, thực hành văn hóa và quan hệ quản trị. “Thích ứng” nhấn mạnh khả năng của người dân, cộng đồng và các thiết chế trong việc điều chỉnh hoạt động, ứng phó với những sức ép và chủ động tận dụng cơ hội phát triển.
“Phát triển bền vững” đặt các quá trình ấy trong mối quan hệ với chất lượng sống, công bằng xã hội, bản sắc văn hóa và trách nhiệm đối với môi trường. Ba nội dung này gắn bó chặt chẽ với nhau: chuyển đổi đặt ra yêu cầu thích ứng, năng lực thích ứng góp phần định hình kết quả chuyển đổi, còn phát triển bền vững là định hướng để lựa chọn và đánh giá những thay đổi đó. Trong mối quan hệ này, người dân nông thôn giữ vị trí trung tâm, vừa là chủ thể tham gia, vừa trực tiếp trải nghiệm những tác động của quá trình phát triển.

Các bài viết trong báo cáo được kết nối bởi sự quan tâm chung đến hướng đi và chất lượng phát triển của nông thôn Việt Nam trong bối cảnh mới. Những chủ đề được lựa chọn trải rộng từ quan điểm của Đảng về phát triển nông thôn, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và hiện đại hóa nông nghiệp đến hiện đại hóa xã hội, chuyển đổi văn hóa, quản trị cộng đồng và phát triển bền vững ở một không gian vùng cụ thể. Sự kết nối này tạo điều kiện xem xét nông thôn ở nhiều cấp độ, đồng thời đặt những thay đổi tại cộng đồng trong quan hệ với định hướng phát triển chung của đất nước.

Nghiên cứu nông thôn để hiểu sâu hơn nền tảng xã hội và những nguồn lực phát triển của đất nước
Phát biểu tại tọa đàm, GS. TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đồng chủ biên báo cáo nhấn mạnh, nông thôn luôn giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử dựng nước và giữ nước. Đây là không gian sinh sống, lao động và sáng tạo của nhiều thế hệ, nơi lưu giữ và trao truyền những giá trị văn hóa, đạo đức và tinh thần cộng đồng của dân tộc.

“Nghiên cứu nông thôn, vì thế, giúp chúng ta hiểu sâu hơn nền tảng xã hội và những nguồn lực phát triển của đất nước”, GS. TS Hoàng Anh Tuấn chia sẻ.

Theo GS. TS Hoàng Anh Tuấn, qua tiến trình đổi mới và hội nhập, nông thôn đã có nhiều thay đổi quan trọng về hạ tầng, tổ chức sản xuất, sinh kế và đời sống dân cư. Công nghiệp, dịch vụ cùng những hình thức việc làm mới đang định hình lại không gian nông thôn và gắn kinh tế địa phương chặt chẽ hơn với đô thị, với thị trường trong nước và quốc tế.

Song đi cùng những đổi thay ấy là các vấn đề mới: chuyển dịch sinh kế đòi hỏi người dân nâng cao kỹ năng và được bảo đảm an sinh; phát triển sản xuất gây sức ép lên tài nguyên, môi trường; giao lưu văn hóa mở rộng đặt ra câu hỏi về gìn giữ bản sắc và sự gắn kết cộng đồng.

Đáng lưu ý, cơ hội phát triển không đồng đều giữa các địa phương, các nhóm xã hội và các hộ gia đình. Vì vậy, Hiệu trưởng nhà trường cho rằng, đánh giá sự phát triển của nông thôn cần nhìn cả những thành tựu chung lẫn trải nghiệm cụ thể của từng người dân.

TS. Cao Đức Phát, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho biết, khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và kinh tế xanh mở ra khả năng nâng cao năng suất, đa dạng hóa sinh kế và cải thiện chất lượng sống. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu, sức ép môi trường, dịch chuyển lao động, già hóa dân số và những thay đổi trong cấu trúc cộng đồng cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Điều đó đòi hỏi một tầm nhìn tổng thể, kết nối kinh tế với xã hội, văn hóa, môi trường và quản trị.

Thành công của phát triển nông thôn phải được thể hiện ở thu nhập

Báo cáo được xây dựng từ góc nhìn khoa học xã hội và nhân văn, kết hợp nhiều cách tiếp cận liên ngành. GS. TS Hoàng Anh Tuấn giải thích, ba nội dung trong tên gọi báo cáo gắn bó chặt chẽ với nhau. Chuyển đổi tạo ra những cơ hội và thách thức mới. Thích ứng thể hiện năng lực ứng phó, điều chỉnh và chủ động lựa chọn của mỗi người, mỗi cộng đồng. Phát triển bền vững là định hướng để đánh giá chất lượng và hệ quả lâu dài của những thay đổi ấy.

“Chính sách phát triển sẽ có cơ sở vững chắc hơn khi được xây dựng từ sự thấu hiểu nhu cầu, khả năng và nguyện vọng của người dân, đồng thời tạo điều kiện để họ tham gia vào những quyết định liên quan đến cuộc sống của mình”, GS. TS Hoàng Anh Tuấn nhấn mạnh.

Cùng chung định hướng, TS. Cao Đức Phát cho rằng cần nhìn nhận nông thôn như một không gian phát triển đa chức năng, nơi sản xuất, sinh kế, đời sống cộng đồng, văn hóa và hệ sinh thái gắn bó mật thiết.

Thành công của phát triển nông thôn vì thế không chỉ đo bằng tăng trưởng mà phải được thể hiện ở thu nhập, khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu, chất lượng môi trường sống, sự gắn kết cộng đồng và năng lực làm chủ của người dân. Mỗi vùng, mỗi địa phương cũng cần có hướng đi phù hợp với điều kiện tự nhiên, đặc điểm xã hội và nguồn lực của mình.

“Trong tiến trình ấy, người dân nông thôn phải giữ vai trò chủ thể, được tham gia quyết định và thụ hưởng công bằng những thành quả phát triển”, TS. Cao Đức Phát viết.

Đặt kinh tế trong mối quan hệ với văn hóa và cộng đồng

Theo GS. TS Hoàng Anh Tuấn, những vấn đề như văn hóa làng xã, thiết chế văn hóa cơ sở hay tổ chức và hoạt động của thôn tuy gần gũi với đời sống hằng ngày nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến sự đồng thuận, khả năng hợp tác và hiệu quả thực hiện chính sách.

TS. Cao Đức Phát đánh giá việc nhà trường chủ trì xây dựng báo cáo với sự tham gia của nhiều nhà khoa học từ các cơ quan, đơn vị khác nhau là một sáng kiến có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Theo ông Phát, sự hội tụ của nhiều góc nhìn sẽ giúp nhận diện đầy đủ hơn những biến đổi của nông thôn, đồng thời kết nối tri thức khoa học với yêu cầu hoạch định và thực thi chính sách.

Với Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, theo GS. TS Hoàng Anh Tuấn, nghiên cứu những vấn đề của đất nước là trách nhiệm gắn liền với sứ mệnh đào tạo, sáng tạo tri thức và phục vụ xã hội. Ông cho rằng nghiên cứu nông thôn đòi hỏi sự hợp tác giữa các cơ sở học thuật, cơ quan quản lý, địa phương và cộng đồng.

Từ thực tiễn lãnh đạo nhà trường cho hay, mọi đánh giá về chuyển đổi xanh, chuyển đổi số hay ứng dụng khoa học, công nghệ cuối cùng đều phải trả lời được ba câu hỏi: những thay đổi đang tạo ra lợi ích như thế nào, người dân có thể tham gia như thế nào, và cần những điều kiện gì để thành quả phát triển được chia sẻ rộng rãi, bền vững hơn.