
TS Nguyễn Vũ Hoàng - Phó Trưởng Khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã có bài báo cáo "Chuyển đổi văn hóa làng xã Việt Nam qua thực hiện tiêu chí văn hóa và thiết chế văn hóa cơ sở trong chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới" tại Tọa đàm Báo cáo Quốc gia "Nông thôn Việt Nam 2026: Chuyển đổi, thích ứng, phát triển bền vững", được Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tổ chức mới đây.
Nhìn lại giai đoạn 2020-2025, đánh giá về những chuyển đổi rõ rệt nhất khi thực hiện Tiêu chí 6 về cơ sở vật chất văn hóa và Tiêu chí 16 về văn hoá trong Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, TS Nguyễn Vũ Hoàng nhận định: Phải khẳng định, đây là giai đoạn chúng ta hoàn thiện mạng lưới thiết chế ở quy mô chưa từng có. Đến tháng 6/2025, cả nước có 79% số xã đạt chuẩn, trong đó 2.567 xã nâng cao, 743 xã kiểu mẫu.
"Điều tôi trân trọng là sự chuyển mình từ "xây nhà văn hóa" sang "nuôi dưỡng đời sống" ngày càng được quan tâm. Trong đó, chỉ tiêu 6.1 về thể thao ngoài trời đã kéo người cao tuổi, phụ nữ ra khỏi hiên nhà để tập dưỡng sinh, bóng chuyền hơi mỗi chiều. Nhiều địa phương đã sáng tạo vượt ra khỏi mẫu hành chính khép kín như mô hình "Ngôi nhà trí tuệ" ở Đồng Nai tích hợp thư viện, mô hình "Ánh sáng bản làng" ở Sơn La, hay mô hình "Xã thông minh" ở Ninh Bình được FAO ghi nhận như một Làng số" - TS Nguyễn Vũ Hoàng cho biết.

TS Nguyễn Vũ Hoàng - Phó Trưởng Khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: NVCC
"Về Tiêu chí 16, thành tựu lớn nhất là chúng ta đã khơi dậy sức mạnh nội sinh, tinh thần tự quản và vốn xã hội. Ước tính người dân các địa phương đã hiến hơn 98,2 triệu m2 đất, hàng triệu ngày công để phục vụ các công trình giao thông nông thôn, thuỷ lợi nội đồng... Riêng ở Thanh Hóa, nhân dân hiến tới 198ha đất. Con số ấy nói lên một điều: khi phương châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân thụ hưởng" được thực hiện thực chất, văn hóa không còn là phong trào bề nổi…" - TS Hoàng chia sẻ.
Tuy nhiên, theo TS Hoàng, cũng còn những khó khăn, những bất cập khi thực hiện Tiêu chí 6 về cơ sở vật chất văn hóa và Tiêu chí 16 về văn hóa trong giai đoạn 2020-2025. Ông tạm gọi đó là hai bất cập về "đồng dạng hóa" và "hành chính hóa".
Về Tiêu chí 6, chúng ta có sự rập khuôn khi xây dựng nhà văn hóa theo mẫu công sở hành chính khép kín - hội trường bục gỗ, tượng thạch cao, ghế dãy cứng nhắc - để đạt các chỉ số kỹ thuật về diện tích, chỗ ngồi theo Thông tư 05/2014.
Khảo sát thực địa của các nhà nhân học cho thấy một số nhà văn hóa thôn bản được xây cùng một bản vẽ, khiến người dân e dè, ít đến. Chưa kể, quy định trưởng thôn phải chịu trách nhiệm cá nhân bảo quản tivi, âm ly, bàn ghế đã vô hình trung biến họ thành "người giữ kho", phải khóa chặt cửa để tránh thất thoát, hư hỏng.
Có nơi nhà văn hóa chỉ mở khi họp chi bộ hoặc đón đoàn kiểm tra, thời gian còn lại "đóng cửa cài then", lãng phí đầu tư. Một khảo sát ở Bắc Trung Bộ cho thấy 56,7% người dân đánh giá thực hiện tiêu chí cơ sở vật chất là "chưa tốt".

Đường bê tông, cầu kiên cố được xây dựng tại xã Yên Khương, Thanh Hoá. Ảnh: Chu Chương
Chủ trương cứng hóa giao thông và chỉnh trang khu dân cư theo tiêu chí "Sáng - Xanh - Sạch - Đẹp" ở một số nơi bị diễn giải cơ học thành bắt buộc xây tường gạch, chặt bỏ hàng rào cây xanh tự nhiên, phá bỏ cây cổ thụ "không đúng danh mục". Thậm chí có nơi, xóa đi bờ đá rêu cổ kính, rặng tre, ao làng, giếng làng - vốn là hồn cốt thẩm mỹ của làng quê.
Về Tiêu chí 16, đó là sự hành chính hóa hương ước. Nhiều bản hương ước mới được ban hành theo khuôn mẫu cứng nhắc, thiếu thảo luận thực chất của già làng, trưởng bản. Cuộc vận động nếp sống văn minh có lúc mang định kiến, dán nhãn văn hóa truyền thống là lạc hậu. "Tôi và nhiều nhà nhân học đã chứng kiến ở vùng Tày, Nùng, Thái, các bài Then, bài Mo, hát Sli đối đáp bị cắt xén chỉ để đáp ứng quy định rút ngắn thời gian tang ma, cưới hỏi…" - TS Hoàng nói.
Kiến nghị giải pháp cốt lõi cho xây dựng nông thôn mới giai đoạn bản lề 2026-2030, TS Hoàng cho rằng: Giai đoạn 2026-2030 là một bước chuyển căn bản về chất. Khi không còn cấp huyện, xã mở rộng đột biến với 3.321 đơn vị, thì thôn/bản trở thành không gian nền tảng cốt lõi, nơi vận hành các quan hệ đạo đức, dòng họ và tự quản.
TS Hoàng đề xuất ba đột phá: Thứ nhất, đột phá về thiết chế và không gian văn hóa. Cần hợp thức hóa kiến trúc bản địa làm thiết chế đạt chuẩn. Văn bản hướng dẫn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho các xã Nhóm 3 - vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi - cần công nhận nhà rông, nhà sàn, nhà Gươl, nhà dài Ê Đê, chùa Khmer, miếu thổ công là thiết chế văn hóa đạt chuẩn, thay vì bắt buộc xây nhà văn hóa kiểu đồng bằng.
Đồng thời, tái cấu trúc nhà văn hóa thành "Trung tâm sinh hoạt cộng đồng đa thế hệ": ban ngày là nơi dưỡng sinh cho người cao tuổi, khu vui chơi an toàn cho trẻ; tối và cuối tuần là chiếu phim, văn nghệ, thể thao; có một góc lưu giữ ký ức với nông cụ, hiện vật làng nghề để giáo dục truyền thống…

Thanh niên livestream bán sản phẩm OCOP một trong những đột phá về văn hóa số trong xây dựng xã hội nông thôn mới hiện đại. (Một buổi livestream bán hàng tại Hà Tĩnh. Ảnh: Hồ Thỏa)
Thứ hai, đột phá về nuôi dưỡng văn hóa sống và củng cố vốn xã hội. Phải chuyển trọng tâm chính sách về thôn, bản. Cần thí điểm cấp ngân sách sự nghiệp văn hóa trực tiếp cho Ban Phát triển thôn do dân bầu, xây dựng đội ngũ cán bộ kết hợp uy tín của già làng với sức trẻ công nghệ của bí thư chi đoàn.
Dân chủ hóa hương ước: Hương ước phải được xây dựng qua sinh hoạt dòng họ, cụm dân cư, với những quy tắc nhân văn như chống bạo lực gia đình, phân loại rác tại nguồn, hòa giải mâu thuẫn đất đai nội bộ, không đưa đơn vượt cấp làm tan vỡ tình làng nghĩa xóm, và tuyệt đối tôn trọng nghi thức tâm linh như cúng tuần, hát Then, thay vì cấm đoán máy móc…
Thứ ba, đột phá về văn hóa số trong xây dựng xã hội nông thôn mới hiện đại. Số hóa di sản bằng bản đồ di sản số, bảo tàng số làng xã, mã QR di tích; Phát động "Bình dân học vụ số" ngay tại nhà văn hóa thôn để người cao tuổi nhận diện lừa đảo công nghệ, phụ nữ, thanh niên livestream bán OCOP. Bổ sung tiêu chí "ứng xử số văn minh" vào bình xét gia đình văn hóa…
Về thể chế, TS Hoàng kiến nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chuyển từ kiểm tra hồ sơ sổ sách sang đánh giá chỉ số thụ hưởng văn hóa thực chất và tần suất hoạt động. Giai đoạn 2026-2030 là thời điểm chính sách văn hóa trong nông thôn mới cần đi vào thực chất: Phục vụ con người thực, hoạt động thực, và khiến cho mỗi vùng quê được thể hiện bản sắc vốn có của nó.

Khung cảnh nông thôn mới tại xã Quy Mông, Lào Cai. Ảnh Chu Chương
Bên cạnh đó, cần phân hóa tiêu chí theo 3 nhóm xã: Nhóm 1 ven đô chú trọng văn hóa ứng xử đô thị; Nhóm 2 nông thôn truyền thống chú trọng thuần phong mỹ tục; Nhóm 3 ưu tiên bảo tồn ngôn ngữ, kiến trúc.
Bộ Tài chính cần có mục chi rõ ràng cho vận hành thường xuyên thiết chế thôn, bản. Và các tỉnh cần sớm công bố phân loại xã theo Quyết định 51/2025/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ để có bộ tiêu chí cấp thôn phù hợp.
Trải qua 15 năm, nông thôn mới đã làm thay đổi sâu sắc diện mạo nông thôn. Nhưng sự thịnh vượng không thể chỉ đo bằng đường nhựa phẳng lì hay báo cáo đạt chuẩn hành chính. Bước vào kỷ nguyên tinh gọn bộ máy và chuyển đổi số, văn hóa làng xã phải được nhìn nhận là nền tảng điều tiết, là linh hồn và sức mạnh mềm của phát triển bền vững.
"Thông điệp của chúng tôi là: "Hiện đại hóa nông thôn nhưng không giải thể làng xã; Tinh gọn bộ máy hành chính cần đi cùng với củng cố năng lực tự quản cộng đồng; Đầu tư thiết chế cơ sở phải song hành với việc nuôi dưỡng văn hóa sống và tình người làng quê. Chăm lo cho văn hóa làng xã chính là chăm lo cho cội rễ tinh thần của dân tộc" - TS Hoàng khẳng định.
Tác giả: Theo báo Dân Việt
Những tin mới hơn
Những tin cũ hơn