Từ khung năng lực đến giảng đường: Định hình cách sử dụng AI có trách nhiệm trong học tập và nghiên cứu

(Nguồn video: VTV)

Trong bối cảnh AI tạo sinh ngày càng hiện diện trong giảng đường đại học, câu hỏi đặt ra không còn đơn thuần là “có nên sử dụng AI hay không?”, mà chuyển sang một vấn đề quan trọng hơn: người học cần có năng lực gì để sử dụng AI hiệu quả, sáng tạo, có đạo đức và không đánh mất tư duy độc lập? Đó cũng là hướng tiếp cận mà Nhà trường và Khoa Quản trị thông tin đã từng bước xây dựng trong những năm gần đây.

Không tách AI thành một “ốc đảo” trong chương trình đào tạo

Chia sẻ trong phóng sự của chương trình Sống mới - VTV1, GS.TS. Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, cho biết Nhà trường định hướng đưa nội dung ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào các học phần và lồng ghép trong tổng thể chương trình đào tạo, thay vì chỉ coi AI là nội dung của một vài môn học riêng biệt. Cách tiếp cận này xuất phát từ thực tế AI đang tác động đến hầu hết các lĩnh vực nghề nghiệp. Với sinh viên khoa học xã hội và nhân văn, AI có thể xuất hiện trong quá trình tìm kiếm và xử lý tài liệu, phân tích dữ liệu, dịch thuật, sản xuất nội dung, nghiên cứu hành vi, truyền thông, quản trị thông tin hay nhiều hoạt động chuyên môn khác.

Theo Hiệu trưởng, 100% cán bộ, giảng viên của Nhà trường đã được tập huấn về sử dụng AI trong giảng dạy, nghiên cứu khoa học và phục vụ cộng đồng. Đây là bước chuẩn bị quan trọng để việc ứng dụng AI không diễn ra tự phát mà được gắn với phương pháp sư phạm, chuẩn mực học thuật và đặc thù của từng ngành đào tạo.

Trên cơ sở những yêu cầu mới về năng lực AI, Nhà trường đã điều chỉnh chương trình đào tạo, cập nhật những năng lực cần thiết cho người học trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng. Việc điều chỉnh này được thực hiện nhằm đưa các yêu cầu mới về năng lực trí tuệ nhân tạo vào chương trình, đồng thời thúc đẩy nhiều sáng kiến đổi mới trong đào tạo. Điều đó cho thấy AI không được đặt bên ngoài chương trình đào tạo, mà từng bước trở thành một thành tố của quá trình đổi mới cách dạy - học - nghiên cứu - đánh giá.

GS.TS. Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Nhà trường chia sẻ về định hướng tích hợp năng lực AI trong tổng thể chương trình đào tạo và nâng cao năng lực ứng dụng AI cho đội ngũ giảng viên

AI không thay thế tư duy, mà có thể mở rộng năng lực của người học

Một vấn đề thường được đặt ra khi AI ngày càng hiện diện trong giáo dục là liệu công nghệ có khiến người học phụ thuộc, làm giảm khả năng tư duy và sức sáng tạo hay không. Trao đổi trong phóng sự VTV1, PGS.TS. Đỗ Văn Hùng – Trưởng Khoa Quản trị thông tin cho biết, kết quả khảo sát đối với sinh viên cho thấy việc sử dụng AI không nhất thiết làm suy giảm năng lực sáng tạo. Ngược lại, nếu được sử dụng đúng cách, AI có thể hỗ trợ người học mở rộng ý tưởng, phát triển tư duy sáng tạo, tăng khả năng phân tích và hỗ trợ quá trình ra quyết định.
Từ thực tiễn học tập và nghiên cứu của sinh viên, đặc biệt trong khối ngành khoa học xã hội và nhân văn, PGS.TS. Đỗ Văn Hùng cho rằng AI có thể trở thành một công cụ hỗ trợ hữu ích trong nhiều công đoạn của quá trình nghiên cứu, từ tìm kiếm, xử lý và hệ thống hóa thông tin đến hỗ trợ phân tích dữ liệu. Tuy nhiên, vai trò của người nghiên cứu vẫn là yếu tố quyết định: phương pháp nghiên cứu, lập luận khoa học, kiểm chứng nguồn tin và trách nhiệm đối với kết quả nghiên cứu không thể được chuyển giao cho công nghệ. Thực tế cho thấy đã có sinh viên tham gia các nghiên cứu và đạt được những công bố quốc tế thuộc nhóm Q1, Q2, trong đó AI được sử dụng như một công cụ hỗ trợ cho quá trình nghiên cứu. Điều này cho thấy vấn đề cốt lõi không nằm ở việc cấm hay cho phép sử dụng AI một cách tuyệt đối, mà ở việc trang bị cho người học năng lực sử dụng AI đúng mục đích, đúng mức độ và phù hợp với các chuẩn mực khoa học, đạo đức học thuật.

PGS.TS. Đỗ Văn Hùng - Trưởng Khoa Quản trị thông tin trao đổi trên VTV1 về tác động của AI đối với năng lực sáng tạo, ra quyết định và nghiên cứu khoa học của sinh viên

Khung năng lực AI: từ biết sử dụng đến biết chịu trách nhiệm

Trước đó, Nhà trường đã công bố “Khung năng lực trí tuệ nhân tạo dành cho sinh viên”, do nhóm nghiên cứu của Nhà trường phối hợp với Tập đoàn Meta, trực tiếp là Khoa Quản trị thông tin, xây dựng. Khung hướng tới một cách tiếp cận rộng hơn nhiều so với kỹ năng sử dụng công cụ. Sinh viên cần hiểu AI và dữ liệu, có khả năng đánh giá đầu ra của AI, tư duy phản biện, sáng tạo, đồng thời nhận thức đầy đủ về đạo đức và trách nhiệm khi sử dụng công nghệ. Khung gồm sáu miền năng lực AI cùng lộ trình phát triển từ cơ bản đến chuyên sâu, hướng tới hình thành những công dân số có khả năng làm chủ công nghệ một cách nhân văn và bền vững.

Đi cùng khung năng lực là hệ thống học liệu về AI được phát triển cho cả người học và người dạy, trong đó có ba ấn phẩm: “Khung năng lực trí tuệ nhân tạo dành cho sinh viên”, “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong học tập và nghề nghiệp” và “Đột phá trong giảng dạy và nghiên cứu cùng trí tuệ nhân tạo”. Các tài liệu này tiếp cận AI từ cả ba phía: năng lực nền tảng của sinh viên, ứng dụng trong học tập – nghề nghiệp và đổi mới giảng dạy – nghiên cứu.

Điểm xuyên suốt là: biết dùng AI chưa đủ. Người học cần biết khi nào nên dùng, dùng đến mức nào, kiểm chứng đầu ra ra sao, những dữ liệu nào có thể hoặc không nên đưa vào hệ thống, cách ghi nhận sự hỗ trợ của AI và đâu là phần trách nhiệm học thuật không thể chuyển giao cho máy. Nói cách khác, năng lực AI phải đi cùng kỷ luật học thuật.

Hệ thống học liệu về trí tuệ nhân tạo được phát triển nhằm hỗ trợ sinh viên, giảng viên tiếp cận AI từ năng lực nền tảng đến ứng dụng trong học tập, nghề nghiệp, giảng dạy và nghiên cứu

Khi hiệu quả đi cùng trách nhiệm

Trong phóng sự, tiếng nói của sinh viên cũng cho thấy AI đã trở thành một phần quen thuộc hơn trong hoạt động học tập. Tuy nhiên, khi khả năng của công cụ càng lớn, yêu cầu đối với người sử dụng càng cao. Một văn bản được AI tạo ra nhanh không đồng nghĩa với một sản phẩm học thuật tốt. Một câu trả lời trôi chảy không đảm bảo thông tin chính xác. Và khả năng tạo ra hàng loạt ý tưởng cũng không thể thay thế năng lực lựa chọn, đánh giá và lập luận của người học. Bởi vậy, việc phát triển năng lực AI tại Trường được đặt trong mối quan hệ giữa hai yêu cầu tưởng như song song nhưng thực chất không thể tách rời: khuyến khích khai thác sức mạnh công nghệ và giữ vững chuẩn mực học thuật.

Sinh viên có thể dùng AI để hỗ trợ học tập và nghiên cứu, nhưng phải hiểu giới hạn của công cụ; biết kiểm chứng nguồn; không biến sản phẩm do máy tạo ra thành sản phẩm học thuật của mình; minh bạch khi cần thiết và chịu trách nhiệm cuối cùng với nội dung mình công bố. Đó cũng chính là tinh thần của mục tiêu mà Khung năng lực AI hướng tới: không đào tạo những người chỉ “biết dùng AI”, mà hình thành công dân số có trách nhiệm, sáng tạo và đủ năng lực làm chủ công nghệ.

Nguyễn Minh Quân, sinh viên Khoa Quản trị thông tin chia sẻ về việc sử dụng AI trong học tập trong phóng sự

Từ công cụ mới đến một cách học mới

Những thay đổi đang được triển khai tại Nhà trường và Khoa cho thấy việc ứng dụng AI trong giáo dục đại học không nên được hiểu đơn giản là đưa thêm một phần mềm vào lớp học. Đó là quá trình thay đổi đồng thời chương trình đào tạo, năng lực giảng viên, phương pháp học tập, cách nghiên cứu và chuẩn mực sử dụng công nghệ. Khi chương trình đào tạo được cập nhật, đội ngũ giảng viên được tập huấn, khung năng lực AI được xây dựng và học liệu được phát triển, điều hướng tới không phải là chạy theo một công nghệ đang “nóng”, mà chuẩn bị cho người học khả năng thích ứng với một môi trường nghề nghiệp mà công nghệ sẽ liên tục thay đổi.

AI có thể giúp con người đi nhanh hơn, nhưng người học vẫn phải là người lựa chọn hướng đi. Công nghệ có thể hỗ trợ tạo ra câu trả lời, nhưng năng lực đặt câu hỏi, kiểm chứng, sáng tạo và chịu trách nhiệm vẫn là giá trị cốt lõi của giáo dục đại học. Và khi được đặt đúng vị trí ấy, AI không thay thế người học - AI trở thành một công cụ để người học học tốt hơn, nghiên cứu sâu hơn và mở rộng những giới hạn của chính mình.