Tư liệu, tài liệu lưu trữ về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ: Giá trị nhân văn từ quá khứ đến tương lai

Hội thảo được tổ chức với sự phối hợp giữa Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (đầu mối trực tiếp tổ chức là Khoa Lưu trữ học và Quản trị văn phòng) và Đại học Texas Tech, sự tham gia tích cực của Viện Hòa bình và Xung đột, Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (trực thuộc Đại học Texas Tech).

Diễn đàn đối thoại học thuật rộng mở về tư liệu, tài liệu lưu trữ quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ

Phát biểu khai mạc của GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh, quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ là một mối quan hệ đặc biệt. Đó là mối quan hệ đã đi qua những khúc quanh của lịch sử, nhưng cũng chính từ lịch sử ấy, chúng ta nhận ra sức mạnh của  tri thức, đối thoại và  khát vọng cùng nhau hướng tới tương lai.

Hội thảo là diễn đàn để các học giả trao đổi về các nguồn tư liệu, phương pháp nghiên cứu, kinh nghiệm khai thác, bảo tồn và số hóa tư liệu, tài liệu lưu trữ liên quan đến quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. Quan trọng hơn, đây cũng là dịp để các nhà khoa học cùng suy nghĩ về giá trị nhân văn từ các nguồn tư liệu, tài liệu lưu trữ: giá trị của sự thật lịch sử, của ký ức đa chiều, của hòa giải, của trách nhiệm với những người đã khuất, với các thế hệ hôm nay và mai sau.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh ý nghĩa sâu sắc về khoa học và thực tiễn của hội thảo

Hội thảo nhận được sự quan tâm sâu sắc của đông đảo học giả, nhà nghiên cứu và chuyên gia trong nước, quốc tế. Từ 60 bản tóm tắt ban đầu gửi tới Ban Tổ chức, Hội thảo đã lựa chọn 30 tham luận tiêu biểu của 36 học giả, nhà nghiên cứu để trình bày và trao đổi chính thức. Các tham luận này không chỉ đến từ các cơ sở học thuật lớn của Việt Nam như Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội; Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Tp.Hồ Chí Minh; Trường Đại học Fulbright Việt Nam; Viện Sử học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam); Cục Lưu trữ Văn phòng TW Đảng, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, mà còn có sự tham gia của nhiều học giả đến từ Hoa như Đại học Texas Tech, San Diego State University, Purdue University, University of California Berkeley, Columbia University, Texas A&M University, Hawaii Pacific University, University of Southern Mississippi, Texas Christian University, University of Wisconsin–Madison, ….

Sự đa dạng về cơ sở học thuật và chuyên ngành nghiên cứu đã làm cho Hội thảo trở thành một không gian đối thoại rộng mở. Ở đó, tư liệu, tài liệu lưu trữ về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ được tiếp cận từ nhiều chiều cạnh: lịch sử, ngoại giao, ký ức chiến tranh, hòa giải, nhân đạo, giáo dục và nhân văn số.

Hiệu trưởng Hoàng Anh Tuấn bày tỏ tin tưởng rằng, với tinh thần học thuật nghiêm túc, cởi mở và tôn trọng lẫn nhau, Hội thảo là một không gian đối thoại có giá trị. Từ diễn đàn hôm nay, Ban tổ chức kỳ vọng sẽ có thêm nhiều kết nối học thuật mới, nhiều ý tưởng hợp tác mới và nhiều dự án chung trong nghiên cứu, đào tạo, bảo quản, số hóa và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ.

GS. Ron Milam – Giám đốc Viện Hòa bình và Xung đột – Hoa Kỳ phát biểu tại hội thảo

TS. Tosha Lea Dupras – Hiệu trưởng Trường Nghệ thuật và Khoa học – TTU 

Tài liệu lưu trữ - công cụ kiến tạo hòa bình, chữa lành vết thương và thúc đẩy sự thấu cảm

Điểm chung và đồng thời là điểm chạm lớn nhất của toàn bộ các tham luận chính là việc khẳng định tài liệu lưu trữ đã vượt ra khỏi giới hạn của minh chứng lịch sử đơn thuần để trở thành công cụ kiến tạo hòa bình, chữa lành vết thương và thúc đẩy sự thấu cảm. Theo TS. Cam Anh Tuấn – Trưởng khoa Khoa Lưu trữ học và Quản trị văn phòng, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN, các tham luận được tổng quan thành 03 nhóm chuyên đề mang tính biện chứng, phản ánh ba không gian thời gian của giá trị nhân văn: Quá khứ (Nhận diện sự thật, tôn trọng ký ức đa chiều và bài học nhân sinh), Hiện tại (Hòa giải và kiến tạo lòng tin), và Tương lai (Kỷ nguyên số, công nghệ và trách nhiệm toàn cầu).

TS. Cam Anh Tuấn – Trưởng khoa Khoa Lưu trữ học và Quản trị văn phòng, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN báo cáo tổng quan hội thảo

Theo đó, giá trị nhân văn đầu tiên của tài liệu lưu trữ đối với quá khứ là việc bảo vệ tính toàn vẹn của sự thật lịch sử, cung cấp những góc nhìn đa chiều, vượt ra khỏi những định kiến chính trị cứng nhắc. Các tác giả đã sử dụng tài liệu lưu trữ để bóc tách những tầng sâu của sự kiện, qua đó trả lại tiếng nói cho những chủ thể lịch sử đa dạng, như tham luận: Nguồn tài liệu về quan hệ Việt Nam – Hoa kỳ (1955-1975): Qua phông cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ USAID (ThS. Cù Thị Dung), Sử dụng tài liệu chính quyền VNCH trong nghiên cứu hoạt động Hoa Kỳ tại miền Nam Việt Nam (1955–1975) (TS. Nguyễn Văn Báu, ThS. Nguyễn Phạm Ngọc Hân). Từ bình diện ngoại giao quốc tế, GS.TS.Pierre Asselin qua khai thác tài liệu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đã làm nổi bật chiến lược "đấu tranh ngoại giao" đầy trí tuệ của Hà Nội tại Hội nghị Ba châu, nhằm tranh thủ sự ủng hộ quốc tế và tính chính danh. Đặc biệt, góc nhìn lịch sử càng trở nên khách quan hơn qua tham luận của TS. Jarema Slowiak, khi ông sử dụng tài liệu từ các kho lưu trữ của Đảng Cộng sản Ba Lan để cung cấp một lăng kính "bên thứ ba" độc lập, cho thấy những lo ngại của giới lãnh đạo Ba Lan về nguy cơ leo thang toàn cầu của cuộc chiến và những tính toán kinh tế phức tạp trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. TS. Lê Thị Thu Hằng và ThS. Hoàng Thị Hà cũng khẳng định tầm quan trọng của việc nghiên cứu các nguồn tài liệu gốc, hồi ký và văn kiện ngoại giao được công bố trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử để làm rõ những "cơ hội bị bỏ lỡ" trong quan hệ hai nước.

Hội thảo được chia làm nhiều tiểu ban với sự tham gia của các nhà khoa học uy tín trong nước và quốc tế

Nếu quá khứ là những vết thương thì tài liệu lưu trữ trong thời kỳ hiện tại đóng vai trò như liều thuốc chữa lành. Giá trị nhân văn lúc này được định hình bằng các hành động thực tiễn: tìm kiếm người mất tích, giải quyết hậu quả bom mìn, và bình thường hóa quan hệ dựa trên hợp tác giáo dục... ThS. Đinh Kim Ngân thông qua tài liệu lưu trữ của Đảng đã hệ thống hóa các chủ trương, chính sách đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam, từ những bức thư thấm đẫm khát vọng hòa bình của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi các đời Tổng thống Mỹ, cho đến tinh thần "gác lại quá khứ, hướng tới tương lai" tại Đại hội VII (1991) và thời khắc bình thường hóa lịch sử năm 1995 với thông điệp ưu tiên giải quyết vấn đề nhân đạo. ThS. Trần Thị Hoàn và TS. Trần Việt Hà tiếp nối dòng chảy này khi khái quát khối lượng lớn tài liệu và hình ảnh tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, minh chứng sinh động cho hành trình chuyển biến ngoạn mục từ cựu thù trở thành Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2023.  TS.Vũ Thị Thu Giang khẳng định việc khai thác tài liệu lưu trữ đã trực tiếp góp phần giải quyết vấn đề POW/MIA (Vấn đề Tù binh/Người mất tích trong chiến tranh), khơi thông và thúc đẩy quan hệ song phương. Đi sâu vào triết lý của hành động này, TS. Andrew Bellisari lập luận sắc bén rằng các thực hành tìm kiếm và quy tập hài cốt không chỉ là hệ quả của các hiệp định ngoại giao, mà đã được hình thành ngay từ thời chiến (1954-1994), xuất phát từ những lo âu chung về tổn thất nhân mạng và trách nhiệm thiêng liêng đối với người đã khuất ở cả hai phía. PGS.TS. Vũ Thị Phụng và TS. Phạm Thị Hồng Hà cũng khẳng định mạnh mẽ giá trị nhân văn thời hậu chiến thông qua các hoạt động trao chuyển tài liệu, kỷ vật của người lính, biến kỷ vật thành sứ giả của hòa bình.

Hội thảo quy tụ các nội dung tham luận giàu giá trị khoa học và thực tiễn

Các nhà khoa học cũng nhấn mạnh, tương lai của việc khai thác tài liệu lưu trữ Việt - Mỹ phụ thuộc vào sự hợp lực của các cơ quan quản lý và sự can thiệp mạnh mẽ của công nghệ kỹ thuật số. Giá trị nhân văn trong tương lai là sự minh bạch hóa thông tin, tăng cường hợp tác xuyên biên giới và ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phục vụ mục tiêu nhân đạo.

Dưới góc độ chuyên môn về lưu trữ học hiện đại, TS. Nguyễn Hồng Duy đã mang đến một hướng tiếp cận mới khi đưa khái niệm "Nhân văn số" (Digital Humanities) vào việc khai thác tài liệu tại Trung tâm Khai thác Tài liệu Kết hợp (CDEC). Tác giả chỉ ra rằng, nếu trước đây các hồ sơ CDEC bị giới hạn ở mục đích quân sự, thì nay, thông qua số hóa và liên kết dữ liệu, chúng ta có thể phục dựng số phận con người, tái hiện ký ức và hỗ trợ tìm kiếm bộ đội Việt Nam mất tích. 

Đây không phải là lý thuyết mà đã trở thành hành động thực tiễn. TS. Alex Thai Dinh Vo trình bày chi tiết về sự dẫn dắt của Đại học Texas Tech trong Sáng kiến Xác minh Thông tin Người mất tích thời chiến tại Việt Nam (VWAI). Việc kết hợp 260.000 tài liệu thu giữ (CDEC) với phân tích dữ liệu không gian địa lý, dịch thuật và lịch sử truyền miệng đã tạo ra những hồ sơ nghiên cứu có sức nặng chứng cứ, hỗ trợ trực tiếp các gia đình Việt Nam tìm kiếm thân nhân. 

Những đột phá về công nghệ không dừng lại ở đó, tác giả Nguyễn Thùy Linh minh họa việc sử dụng không ảnh lịch sử (ảnh hàng không trinh sát của Mỹ) kết hợp với công cụ không gian địa lý hiện đại để xác định các khu vực chôn cất tập thể chưa được biết đến, biến những dữ liệu do chiến tranh tạo ra thành nguồn thông tin nhân đạo quý giá. Sự hội tụ công nghệ được thể hiện trong nghiên cứu của TS. Andrew Wells-Dang, khi ông đề xuất một chiến lược đa phương thức kết hợp hệ thống máy bay không người lái (UAS), radar xuyên đất (GPR), từ kế và đặc biệt là Trí tuệ Nhân tạo (AI) cùng Hệ thống thông tin địa lý (GIS). Việc tích hợp AI giúp phân tích không gian, xác định ưu tiên tìm kiếm và phát hiện những bất thường siêu nhỏ dưới lòng đất mà không cần xâm lấn, đảm bảo tính khoa học, khách quan và tôn trọng sâu sắc các giá trị nhân đạo đối với cảnh quan và người đã khuất.

Hội thảo đã mang tới một thông điệp mạnh mẽ: Tài liệu lưu trữ chính là cội nguồn sức mạnh mềm, là chất xúc tác mạnh mẽ định hình quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. Các nhà khoa học nhấn mạnh, tư liệu và tài liệu lưu trữ về quan hệ Việt - Mỹ không phải là những trang giấy vô tri nằm lại trong các phông lưu trữ, cũng không chỉ là minh chứng lịch sử của những biến cố chính trị khô khan. Chúng là bảo chứng của một hành trình nhân văn sâu sắc: Hành trình biến đau thương thành động lực, biến đối đầu thành đối thoại. Đánh giá các tài liệu này là chúng ta đang giải mã cách thức mà giá trị nhân văn từ tài liệu lưu trữ đã định hình lại lịch sử, để từ đó rút ra bài học về quản trị xung đột và xây dựng hòa bình cho tương lai.

Báo chí đưa tin về sự kiện: 

VTV: Việt Nam - Hoa Kỳ thúc đẩy hợp tác nghiên cứu và chia sẻ tư liệu, tài liệu lưu trữ

Báo Đại biểu Nhân dân: Tư liệu, tài liệu lưu trữ về quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ: Giá trị nhân văn từ quá khứ đến tương lai

Đại học Quốc gia Hà Nội: Tư liệu, tài liệu lưu trữ về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ: Khi ký ức trở thành nhịp cầu của hòa bình

Báo Đầu tư: Từ tư liệu lịch sử đến tương lai hợp tác Việt Nam - Hoa Kỳ

Thông tấn xã Việt Nam: Tạo diễn đàn học thuật quốc tế về tư liệu giữa Việt Nam và Hoa Kỳ

Tạp chí Tài chính Doanh nghiệp: Việt Nam - Mỹ thúc đẩy hợp tác nghiên cứu thông qua nguồn tư liệu lưu trữ