Thông tin Hội thảo khoa học Quốc tế: Từ ngữ, thế giới và máy móc: Văn học, Ngôn ngữ học và Triết học trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

I. LÝ DO, MỤC ĐÍCH TỔ CHỨC 

1. Bối cảnh, lý do tổ chức

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI), đặc biệt là các mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Models - LLM) và hệ thống AI tạo sinh, đang tái định hình sâu sắc cách con người tạo lập, diễn giải và trải nghiệm ngôn ngữ, văn bản và thế giới. Trong bối cảnh đó, các lĩnh vực văn học, ngôn ngữ học và triết học - vốn giữ vai trò trung tâm trong việc suy tư về ý nghĩa, chủ thể và hiểu biết - đang đứng trước hàng loạt câu hỏi nền tảng mới, cả về mặt lý thuyết lẫn thực hành.

Đối với văn học và lý luận phê bình, AI không chỉ là một công cụ hỗ trợ kỹ thuật mà còn là một tác nhân tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tác, diễn giải và lưu thông văn bản. Điều này buộc chúng ta phải xem xét lại các khái niệm then chốt như tác giả, chủ thể, ý thức, nguyên tác tính, hệ hình thẩm mỹ, phong cách và thể loại. Các vấn đề về tác quyền, trách nhiệm sáng tạo, đồng sáng tác người-máy, cũng như các chuẩn mực đánh giá giá trị văn học đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Trong lĩnh vực ngôn ngữ học và triết học, các LLM đặt ra những thách thức khái niệm sâu sắc liên quan đến bản chất của năng lực ngôn ngữ và “hiểu”. Một câu hỏi trung tâm là liệu hành vi ngôn ngữ của LLM có thể được quy chiếu một cách hợp lệ tới các trạng thái ngữ nghĩa - như nội dung mệnh đề, điều kiện chân lý hay quan hệ quy chiếu - hay chỉ nên được mô tả như kết quả của các phép biến đổi thống kê trên chuỗi ký hiệu không mang tính ý hướng. Những tranh luận này chạm tới các vấn đề kinh điển về ngữ nghĩa nội tại và ngoại tại, vai trò của chủ thể, ý định giao tiếp và bối cảnh trong việc xác lập nghĩa.

Từ góc độ ngôn ngữ học tạo sinh, các LLM cho thấy một hình thức năng lực ngôn ngữ bề mặt đáng chú ý, khi có thể tạo ra các chuỗi ngôn ngữ có tính chấp nhận được cao, đồng thời cũng bộc lộ những sai lệch hệ thống so với trực giác ngữ pháp của người nói bản ngữ. Điều này đặt lại câu hỏi về mối quan hệ giữa E-language và I-language, cũng như về mức độ mà các hiện tượng “đột sinh” từ huấn luyện quy mô lớn có thể được xem là bằng chứng cho các nguyên lý ngữ pháp trừu tượng.

2. Mục đích, dự kiến kết quả

- Hội thảo quốc tế “Từ ngữ, Thế giới và Máy móc” nhằm tạo ra một diễn đàn liên ngành để các học giả, nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh trao đổi học thuật về những biến đổi nói trên, nhấn mạnh đến việc khảo sát ý nghĩa, tác quyền, diễn giải và hiểu biết trong một không gian văn hóa chịu trung gian bởi AI.

- Hội thảo hoan nghênh các tham luận mang tính lý thuyết, phân tích phê phán, nghiên cứu thực nghiệm, nghiên cứu trường hợp và các tiếp cận liên ngành. Các bài viết chất lượng cao sẽ được xem xét xuất bản trong kỷ yếu truy cập mở, đề xuất cho số đặc biệt của một tạp chí học thuật trong nước hoặc quốc tế.

3. Danh nghĩa tổ chức

- Đơn vị chủ trì: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (Viện Chính sách, Đổi mới và Khoa học Liên ngành.

- Đơn vị phối hợp: Đại học New Bulgarian.

II. THÔNG TIN CỤ THỂ 

1. Thời gian, địa điểm tổ chức 

- Thời gian: Chủ nhật, ngày 25 tháng 10 năm 2026

- Địa điểm: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, 336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

2. Địa điểm tham quan, khảo sát: Không có.

3. Hình thức và công nghệ tổ chức: Trực tiếp.

4. Ngôn ngữ tại hội thảo: Tiếng Anh và tiếng Việt.

III. NỘI DUNG, CHƯƠNG TRÌNH LÀM VIỆC

Hội thảo sẽ tập trung thảo luận các vấn đề sau: 

1. Văn học, mỹ học và nhân văn trong kỷ nguyên AI

AI và sáng tác văn học; đồng sáng tác và văn chương lai ghép

Tác giả, chủ thể và ý thức trong văn bản có trợ giúp AI

Hệ hình thẩm mỹ, phong cách và thể loại mới

Dịch văn học và dịch giả trong kỷ nguyên AI

2. Ngữ nghĩa, diễn giải và vấn đề “hiểu” trong LLM

Bản chất của ý nghĩa ngôn ngữ trong hệ thống AI

Ngữ nghĩa nội tại / ngoại tại; điều kiện chân lý và quy chiếu

So sánh “hiểu” của con người và “hiểu” của máy

3. LLM và ngôn ngữ học tạo sinh

Năng lực ngôn ngữ, trực giác ngữ pháp và sai lệch hệ thống

E-language, I-language và hiện tượng “đột sinh”

Giới hạn bản thể luận và phương pháp luận của mô hình hóa ngôn ngữ

4. Triết học ngôn ngữ và AI

Ý hướng tính, chủ thể tính và biểu trưng

AI và các tranh luận triết học cổ điển và đương đại

5. Tác quyền, đạo đức và thực hành học thuật

Quyền sở hữu trí tuệ, trách nhiệm và nguyên tác tính

Trích dẫn, đánh giá và công bố nghiên cứu có trợ giúp AI

6. Giảng dạy, dịch thuật và tương lai của nhân văn trong môi trường AI